Sarkopeni (Kas Yaşlanması)

Doç.Dr. Gülistan Bahat Öztürk, Uzm.Fzt. Cihan Kılıç

 

Sarkopeni, “yaşlanma ile oluşan kas kaybı” anlamına gelir ve bir bakıma kas yaşlanmasını ifade eder. Kas miktarında ve kas işlevinde azalmayı kapsar. Tüm yaşlılarda, yaşlanmanın sonucu olarak kas kaybı oluştuğunu bilmeli ve tüm yaşlıları (kendimiz, yakınlarımız..vb.) sarkopeni açısından değerlendirmeliyiz. Yaşlının vücut yapısı,  kas miktarı gözlenerek kas kaybı olup olmadığı konusunda rahatlıkla fikir sahibi olabiliriz (Şekil 1a, b - Kas Kütlesinde Yaşa Bağlı Değişiklik)

Kas miktarı için baldır çapı değerlendirmesi de bizlere hızlı fikir verir. Baldır çapı ölçümü için yaşlı ayakta durur, sağ baldırın en kalın yerinden cildi sıkmadan mezura ile ölçüm yapılır. (Şekil-2) Sağ baldırda şişlik varsa soldan ölçüm yapılır. Her iki baldırda da şişlik varsa ölçüm yapılıp şişlik olduğu not edilir. Avrupa verilerine göre 31cm altı, Türkiye verilerimize göre 33 cm’nin altı kas kaybı lehine değerlendirilir. (Bahat ve ark. 2016) (Şekil 2 - Baldır Çevresi Ölçümü)

Kas işlevini değerlendirmek için ise pratikte, yaşlının yürüme hızı ve el kavrama gücüne bakabiliriz. Yaşlının yürüme hızı düz bir zeminde, örneğin koridor boyunca, olağan hızında 4 metre yürürken değerlendirilir. 0,8 m/sn’nin altı hızda yürüma “yavaş yürüme” olarak değerlendirilir ve kas işlevselliğinde azalma olabileceğini düşündürür.El kavrama gücü ise elimizi sıkması istenerek değerlendirilir. Yürüme hızında yavaşlama olması ve/veya el kavrama gücünde azalma olması kas fonksiyonundaki azalma konusunda fikir verir.

 

Sarkopeni yaşlılarda sık görülür. Yandaş hastalığı olan yaşlılarda daha da sık görülür. Türkiye’de Ankara’da bir bakımevinde 65 yaş üzeri bireylerde sarkopeni sıklığı %29 saptanmıştır. Çalışmalar 80 yaş üzeri yaşlıların ~%50’sinde sarkopeni olduğunu düşündürmektedir.

 

Sarkopeninin ortaya çıkmasına neden olan başlıca sebepler protein yapımının azalması, protein yıkımının artması, sinir-kas bütünlüğünün bozulması ve kastaki yağ içeriğinin artmasıdır. Genel olarak yaşlanmayla çizgili kaslarımızda yapıma direnç ve yıkıma duyarlılık vardır . Hareketlilikte azalma da olumsuz değişikliklere sebep olur.

Sarkopeninin oluşmasında en önemli risk faktörleri hareketliliğin azalması ve yetersiz beslenmedir. Özellikle eklem, kas, sinir veya kemikleri etkileyen hastalıklar (kireçlenme, inme, parkinson hastalığı ve benzeri sinir sistemi problemleri, şeker hastalığı, bazı hormonal bozukluklar), bunama, depresyon, kırıklar, ağrı, sosyoekonomik yoksunluk..vb. başlıca sarkopeni risk faktörleridir. Keza şişmanlık hareketlerde azalma ve eşlik eden iltihabi cevap nedeniyle sarkopeniye sebep olabilir. Alkol ve sigara kullanımı, hormonal değişiklikler, kadın cinsiyet, düşük doğum ağırlığı ve kalıtsal özellikler sarkopeni için diğer risk faktörleridir.

Sarkopeninin belirtileri güçsüzlük, kolay yorulma, hareketlilik-işlevselliğimizde azalma, kas gücünde azalma, yürüme hızında azalma, denge problemleri ve düşmelerdir. Hareket ve işlevsellikte azalma yaşlının günlük aktivitelerinde bağımlı hale gelmesine sebep olabilir, yaşam kalitesi bozulur ve sosyo-ekonomik durumda ciddi olumsuz etkilenmeler olur. Sarkopeni ölüm riskini de artırır.

Sarkopeni önlenmesi ve tedavisi benzer öğeleri içerir ve başlıca egzersiz, yeterli beslenme ve bazı besinsel destekleri içermektedir. Sarkopeni riski olan bireylerin erken dönemde fark edilerek risk faktörlerinin düzeltilmesi ana hedefimiz olmalıdır.

1.Egzersiz  

Egzersiz sarkopeni tedavisinin en önemli kısmını oluşturmaktadır. Sarkopeni ile mücadele için değişik egzersiz tipleri arasında direnç egzersizleri, hem kas miktarı hem de kas işlevselliğini iyileştirmek için güvenli ve en etkili yöntemdir. Aerobik egzersizler ise kalp-damar sağlığı ve şeker gibi metabolik problemleri iyileştirebilir. Direnç egzersizleri, herhangi bir dirence, uygulanan bir kuvvete ya da ağırlığa karşı yapılır. Örneğin dambıl kaldırma, şınav çekme vb. egzersizleri sayılabilir. Yaşlılarda genellikle daha hafif direnç egzersizleri yapılmalıdır. Örneğin duvarı itme, sandalyeden kalkma, lastik germe, daha hafif ağırlıklar kaldırma,..vb. olabilir (Şekil-3 Yaşlının Yapabileceği Direnç Egzersizleri). Egzersizi mutlaka yeterli beslenme ile birlikte yapmalıyız. Çünkü besin alımı yetersiz olduğunda, egzersiz ile yeterli kas yapılamaz.

2.Beslenme desteği

Hem egzersizden faydalanabilmek, hem de süregelen kas kaybının azaltılması için yeterli beslenme çok ama çok önemlidir.

Protein: Birçok yaşlı gerektiği kadar protein almamakta, bu durum da kas miktar ve işlevinde bozukluk olur. Kas kaybının engellenmesi için yaşlının gençlere göre kilogram başına daha yüksek protein almaları gerekir. Yaşlılarda proteinin 1-1,5 g/kg/gün alınması uygundur. Diyalize giren yaşlılara da yüksek miktarda 1,2-1,5 g/kg/gün protein verilmelidir. Çok önemli bir başka nokta protein alımının gün içine eşit şekilde yayılmış olmasıdır. Diyetteki proteinin miktarı ve 3 öğünde dengeli olarak alınıyor olmasının yanı sıra kalitesi ve tüketim zamanı da önemlidir. Protein tüketiminden en ideal faydalanımın sağlanması için “egzersiz sonrası” ilk 1 saatte alınması önerilmektedir.  Öte yandan egzersiz sonrası erken ve yeterli protein alımına ek olarak yeterli şeker (karbonhidrat) alımı da yapışmalıdır. 

D vitamini: Yeterli D vitamini kas ve kemik sağlığımız için elzemdir. İdeal düzeyde olan D vitamini yaşlılardaki düşmeyi azaltır.

Özetle, yaşlılarda sarkopeniyi tedavi etmek ve engellemek için dengeli protein, enerji ve D vitamini alımı, düzenli egzersiz (özellikle direnç egzersizleri) ile beraber yapıldığında faydalıdır.

Bazı besinsel destekler ve nadir durumlarda gerekli olabilen hormon tedavileri de sarkopeni tedavisinde yer alabilirler.

Yaşlılarımız ideal beslenme, yapabilecekleri egzersizler ve uygun D vitamini düzeyinin sağlanması için geriatri hekimleri, dahiliye hekimleri ve diğer sağlık profesyonellerine başvurabilirler. Akademik Geriatri Derneği üyeleri hekimler ve sağlık profesyonelleri olarak sizlere yardımcı olmaktan mutluluk duyarız.

 

Kaynaklar

Alan J Sinclair (Ed.), (2012), Pathy’s Principles. S.1388, UK;Wiley-Blackwell

 

Bahat G, Tufan A, Tufan F, et al. (2016) Cut-off points to identify sarcopenia according to European Working Group on Sarcopenia in Older People (EWGSOP) definition. Clin Nutr. 35(6):1557-1563

 

Bauer et al. (2013) Evidence-based recommendations for optimal dietary protein intake in older   

people: a position paper from the PROT-AGE Study Group.  JAMDA 14: s.542-559

 

Chlebowski RT, Hendrix SL, Langer RD, et al. (2003) Influence of estrogen plus progestin on breast cancer and mammography in healthy postmenopausal women: the Women's Health Initiative Randomized Trial. Jama. 289(24):3243-3253

 

Cruz-Jentoft AJ, Baeyens JP, Bauer JM, et al. (2010) Sarcopenia: European consensus on definition and diagnosis: Report of the European Working Group on Sarcopenia in Older People. Age Ageing.;39(4):412-423.

 

Cruz-Jentoft AJ, Landi  F, Schneider SM, Zúñiga C, Arai H,  Boirie Y et al. (2014) Prevalence of and interventions for sarcopenia in ageing adults: a systematic review. Report of the International Sarcopenia Initiative (EWGSOP and IWGS). Age Ageing. 43:748-59.

 

Deutz et al. (2014) Protein intake and exercise for optimal muscle function with aging: recommendations from the ESPEN Expert Group. Clin Nutr. 33: s.929-936

 

Doherty TJ (2003). Invited review: aging and sarcopenia. J Appl Physiol (1985) 95:1717–1727 Germany;Springer Berlin Heidelberg

 

Duncan PW, Weiner DK, Chandler J, Studenski S. (1990) Functional reach: a new clinical measure of balance. J Gerontol. 45: M192-7.

 

J.E. Morley, T.K. Malmstrom, D.K. Miller.(2012)  A Simple Frailty Questionnaire (FRAIL) Predicts Outcomes İn Middle Aged African Americans. The Journal of Nutrition, Health & Aging. 16(7): 601-608

 

J.E. Morley, T.K. Malmstrom .(2013) SARC-F: A Simple Questionnaire to Rapidly Diagnose Sarcopenia. Journal of The American Medical Directors Assocition. 14:531-532

 

Küçükardalı, (2013) s16, İstanbul;Nobel

 

Morley JE. (2016) Pharmacologic Options for the Treatment of Sarcopenia. Calcif Tissue Int.98(4):319-333.

 

Podsiadlo D, Richardson S. (1991) The Time “Up & Go”: A Test of Basic Functional Mobility for Frail Elderly Persons. Journal of the American Geriatrics Society.  39(2): 142148

 

Shuler FD, Wingate MK, Moore GH, Giangarra C. (2012) Sports health benefits of vitamin d. Sports Health. 4(6):496-501

 

Yalcin A, Aras S, Atmis V, Cengiz OK, Varli M, Cinar E, Atli T. (2016) Sarcopenia prevalence and factors associated with sarcopenia in older people living in a nursing home in Ankara Turkey. Geriatr Gerontol Int. 16(8):903-10